نقرس چیست؟
نقرس (Gout) نوعی بیماری التهابی مفصل است که در اثر افزایش تجمع کریستالهای مونو سدیم اورات در داخل یا اطراف مفاصل ایجاد میشود. این کریستالها معمولاً زمانی تشکیل میشوند که سطح اسید اوریک خون برای مدت کافی بالا باشد و اسید اوریک در بافتها رسوب کند.
نقرس میتواند باعث حملات ناگهانی و بسیار دردناک التهاب مفصل شود. مفصل شست پا یکی از شایعترین محلهای درگیری است، اما نقرس میتواند مفاصل دیگری مانند مچ پا، زانو، مچ دست، انگشتان دست و آرنج را نیز درگیر کند.
نکته مهم این است که بالا بودن اسید اوریک خون بهتنهایی به معنی ابتلا به نقرس نیست. بسیاری از افرادی که اسید اوریک بالایی دارند هرگز دچار حمله نقرس نمیشوند. زمانی که کریستالهای اورات در مفصل رسوب کنند و واکنش التهابی ایجاد شود، بیماری نقرس بروز میکند.
علائم نقرس
مشخصه اصلی نقرس، حمله ناگهانی درد و التهاب مفصل است. حمله ممکن است در عرض چند ساعت ایجاد شود و درد آن گاهی به حدی شدید است که حتی تماس ملحفه یا لباس با مفصل برای بیمار آزاردهنده میشود.
مفصل مبتلا معمولاً متورم، قرمز، گرم و بسیار حساس میشود. حملات اغلب در شب یا ساعات اولیه صبح شروع میشوند و در صورت درمان نشدن ممکن است چند روز تا چند هفته ادامه داشته باشند.
اگرچه شست پا محل کلاسیک نقرس است، اما هر مفصلی میتواند درگیر شود. در حملات تکرارشونده، ممکن است فاصله بین حملات کاهش پیدا کند و بیماری به تدریج مفاصل بیشتری را درگیر کند.
علائم مهم نقرس عبارتاند از:
درد شدید و ناگهانی مفصل
تورم و قرمزی
گرمی مفصل
حساسیت شدید به لمس
محدود شدن حرکت مفصل
در برخی افراد بین حملات هیچ علامتی وجود ندارد، اما در صورت عدم درمان مناسب، حملات میتوانند مکررتر و شدیدتر شوند.
علت نقرس چیست؟
علت اصلی نقرس، تجمع کریستالهای مونو سدیم اورات در مفاصل است. این اتفاق معمولاً در شرایطی رخ میدهد که غلظت اسید اوریک خون افزایش پیدا کند.
اسید اوریک محصول نهایی تجزیه پورینها در بدن است. پورینها به طور طبیعی در بدن وجود دارند و از طریق برخی مواد غذایی نیز وارد بدن میشوند. اسید اوریک معمولاً از طریق کلیهها دفع میشود.
وقتی بدن اسید اوریک بیش از حد تولید کند یا کلیهها نتوانند مقدار کافی از آن را دفع کنند، سطح اسید اوریک افزایش مییابد. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، احتمال تشکیل کریستالهای اورات و ایجاد نقرس بیشتر میشود.
بنابراین، نقرس صرفاً نتیجه مصرف یک غذای خاص نیست؛ بلکه ترکیبی از ژنتیک، عملکرد کلیه، متابولیسم، وزن بدن، بیماریهای زمینهای، داروها و عوامل سبک زندگی میتواند در ایجاد آن نقش داشته باشد.
عوامل خطر نقرس
برخی افراد نسبت به دیگران بیشتر در معرض ابتلا به نقرس قرار دارند. سابقه خانوادگی، افزایش سن و جنسیت از عوامل مهم هستند؛ نقرس در مردان شایعتر است و خطر آن در زنان پس از یائسگی افزایش پیدا میکند.
اضافهوزن و چاقی نیز با افزایش خطر نقرس ارتباط دارند. رژیم غذایی سرشار از گوشت قرمز، برخی غذاهای دریایی و نوشیدنیهای حاوی قند فروکتوز میتواند در افراد مستعد، سطح اسید اوریک را افزایش دهد.
مصرف الکل، بهویژه در مقادیر زیاد، نیز میتواند خطر حملات نقرس را افزایش دهد. همچنین بیماریهایی مانند بیماری مزمن کلیه، فشار خون بالا، دیابت نوع دو و برخی اختلالات متابولیک با افزایش خطر نقرس همراه هستند.
برخی داروها نیز میتوانند سطح اسید اوریک را افزایش دهند. از جمله مهمترین موارد میتوان به برخی داروهای ادرارآور اشاره کرد. البته نباید هیچ دارویی را بدون مشورت پزشک قطع یا جایگزین کرد.
چه عواملی میتوانند باعث شروع حمله نقرس شوند؟
در فردی که مستعد نقرس است، تغییرات ناگهانی در سطح اسید اوریک یا شرایطی که التهاب را تحریک میکنند ممکن است باعث شروع حمله شوند.
مصرف زیاد الکل، وعدههای غذایی سنگین، کمآبی بدن، برخی بیماریها، آسیب یا جراحی و تغییرات سریع در سطح اسید اوریک از عوامل شناختهشده مرتبط با حملات نقرس هستند.
همچنین شروع یا تغییر برخی درمانهای کاهنده اسید اوریک ممکن است در ابتدای درمان، بهطور موقت خطر حمله را افزایش دهد. به همین دلیل پزشک گاهی در شروع درمان دارویی، برای مدتی از داروهای پیشگیرانه نیز استفاده میکند.
تشخیص نقرس چگونه انجام میشود؟
تشخیص نقرس فقط بر اساس بالا بودن اسید اوریک انجام نمیشود. پزشک ابتدا علائم، سابقه بیماری، محل درد و نحوه شروع حمله را بررسی میکند و سپس در صورت نیاز آزمایشها و تصویربرداریهای مناسب را درخواست میکند.
آزمایش اسید اوریک خون
اندازهگیری اسید اوریک خون میتواند اطلاعات مفیدی ارائه دهد، اما سطح طبیعی اسید اوریک در زمان حمله حاد، نقرس را به طور کامل رد نمیکند. به همین دلیل نتیجه آزمایش باید در کنار علائم و سایر یافتههای بالینی تفسیر شود.
بررسی مایع مفصل
در مواردی که تشخیص قطعی اهمیت دارد، پزشک میتواند با خارج کردن مقدار کمی از مایع مفصل و بررسی آن زیر میکروسکوپ، کریستالهای مونو سدیم اورات را شناسایی کند.
مشاهده کریستالهای مشخصه اورات در مایع مفصل یکی از معتبرترین روشهای تأیید تشخیص نقرس است.
تصویربرداری
در برخی بیماران از سونوگرافی یا روشهای تصویربرداری دیگر برای بررسی رسوبات اورات و آسیب مفصل استفاده میشود. CT با انرژی دوگانه (Dual-energy CT) نیز در شرایط خاص میتواند رسوبات اورات را شناسایی کند.
درمان نقرس
درمان نقرس دو هدف اصلی دارد: کنترل حمله حاد و جلوگیری از حملات بعدی و آسیب مفصلی.
انتخاب درمان به شدت حمله، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی و شرایط کلی بیمار بستگی دارد.
درمان حمله حاد نقرس
در زمان حمله، هدف اصلی کاهش سریع درد و التهاب است. بسته به شرایط بیمار ممکن است پزشک از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs)، کلشیسین یا کورتیکواستروئیدها استفاده کند.
بهتر است درمان حمله حاد هرچه زودتر پس از شروع علائم آغاز شود. انتخاب دارو باید با توجه به شرایطی مانند عملکرد کلیه، سابقه زخم معده، بیماریهای قلبی و عروقی، دیابت و سایر داروهای مصرفی انجام شود.
استراحت دادن به مفصل و استفاده از کمپرس سرد نیز ممکن است به کاهش درد و التهاب کمک کند.
درمان طولانیمدت نقرس
اگر بیمار دچار حملات مکرر، توفوس، آسیب مفصلی ناشی از نقرس یا برخی شرایط پرخطر باشد، پزشک ممکن است درمان طولانیمدت برای کاهش سطح اسید اوریک را توصیه کند.
هدف این درمان، پایین آوردن اسید اوریک تا سطحی است که تشکیل کریستالهای جدید متوقف شود و به مرور زمان رسوبات موجود نیز کاهش پیدا کنند.
آلوپورینول یکی از داروهای اصلی کاهشدهنده تولید اسید اوریک است. فبوکسوستات نیز میتواند در برخی بیماران مورد استفاده قرار گیرد. انتخاب دارو و دوز آن باید توسط پزشک انجام شود.
نکته مهم این است که درمان کاهنده اسید اوریک معمولاً یک درمان بلندمدت است و قطع خودسرانه آن میتواند باعث بازگشت مشکل شود.
توفوس چیست؟
اگر نقرس برای مدت طولانی کنترل نشود، کریستالهای اورات ممکن است در بافتهای اطراف مفاصل تجمع پیدا کنند و تودههایی به نام توفوس (Tophus) ایجاد کنند.
توفوسها ممکن است در اطراف انگشتان، گوش، آرنج و سایر قسمتهای بدن ایجاد شوند. در موارد پیشرفته، این رسوبات میتوانند باعث تغییر شکل مفصل و محدودیت حرکتی شوند.
کنترل مناسب سطح اسید اوریک میتواند از ایجاد توفوسهای جدید جلوگیری کند و در بسیاری از موارد باعث کاهش تدریجی رسوبات موجود شود.
نقش رژیم غذایی در کنترل نقرس
تغذیه در کنترل نقرس اهمیت دارد، اما نباید تصور کرد که تنها با حذف یک یا دو ماده غذایی میتوان بیماری را درمان کرد.
کاهش وزن در افراد دارای اضافهوزن، مصرف آب کافی و داشتن الگوی غذایی متعادل میتواند به کنترل خطر حملات کمک کند.
مصرف زیاد گوشت قرمز، گوشتهای فرآوریشده و برخی غذاهای دریایی پرپورین میتواند در افراد مبتلا یا مستعد نقرس مشکلساز باشد. همچنین نوشیدنیهای شیرینشده با قند و بهخصوص فروکتوز با افزایش خطر نقرس ارتباط دارند.
در مقابل، مصرف سبزیجات، غلات کامل، لبنیات کمچرب و یک الگوی غذایی متعادل میتواند انتخاب مناسبی باشد. لازم نیست تمام غذاهای حاوی پورین از رژیم غذایی حذف شوند؛ نوع غذا، مقدار مصرف و وضعیت کلی تغذیه اهمیت بیشتری دارد.
آیا نوشیدن آب برای نقرس مفید است؟
هیدراته ماندن برای سلامت کلیهها اهمیت دارد و میتواند به دفع اسید اوریک کمک کند. کمآبی بدن نیز ممکن است در افراد مستعد، زمینه را برای بروز حمله فراهم کند.
با این حال، مقدار مناسب مایعات برای هر فرد متفاوت است و در افرادی که بیماری کلیوی، قلبی یا محدودیت مصرف مایعات دارند، میزان مصرف آب باید مطابق نظر پزشک تعیین شود.
آیا نقرس قابل درمان است؟
نقرس یک بیماری قابل کنترل است و با درمان مناسب میتوان تعداد حملات را به میزان زیادی کاهش داد و از آسیب مفاصل جلوگیری کرد.
درمان موفق معمولاً شامل ترکیبی از کنترل سطح اسید اوریک، مصرف صحیح داروها، اصلاح برخی عادات غذایی، کنترل وزن و رسیدگی به بیماریهای همراه است.
هدف فقط از بین بردن درد یک حمله نیست؛ بلکه باید سطح اسید اوریک به شکل پایدار کنترل شود تا کریستالهای جدید تشکیل نشوند و رسوبات قبلی به مرور کاهش پیدا کنند.
پیشگیری از حملات نقرس
برای کاهش احتمال حملات، توجه به سبک زندگی اهمیت زیادی دارد. حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، مصرف مایعات کافی، محدود کردن الکل و نوشیدنیهای شیرین و رعایت یک رژیم غذایی متعادل میتواند مفید باشد.
در افرادی که پزشک درمان کاهنده اسید اوریک تجویز کرده است، مصرف منظم دارو و انجام آزمایشهای دورهای اهمیت ویژهای دارد. قطع و شروع خودسرانه دارو میتواند کنترل بیماری را دشوار کند.
همچنین بیماریهایی مانند فشار خون بالا، دیابت، چاقی و بیماری مزمن کلیه باید به شکل مناسب کنترل شوند، زیرا ارتباط نزدیکی با نقرس دارند.
چه زمانی برای نقرس باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر برای نخستین بار دچار درد شدید و ناگهانی همراه با تورم و قرمزی مفصل شدهاید، بهتر است برای تشخیص دقیق به پزشک مراجعه کنید؛ زیرا بیماریهای دیگری نیز میتوانند علائمی شبیه نقرس ایجاد کنند.
اگر درد مفصل همراه با تب، لرز یا بدحال شدن عمومی باشد، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا عفونت مفصل نیز میتواند با درد، قرمزی و تورم شدید همراه باشد و نیاز به درمان فوری دارد.
جمعبندی
نقرس یکی از شایعترین انواع آرتریت التهابی است که در اثر رسوب کریستالهای مونو سدیم اورات در مفاصل ایجاد میشود. درد شدید و ناگهانی، تورم، قرمزی، گرمی و حساسیت مفصل، بهخصوص در شست پا، از نشانههای شناختهشده آن هستند.
بالا بودن اسید اوریک، اضافهوزن، بیماری کلیوی، برخی بیماریهای متابولیک، عوامل ژنتیکی، مصرف زیاد الکل و بعضی الگوهای غذایی میتوانند خطر ابتلا یا حملات نقرس را افزایش دهند.
تشخیص نقرس باید بر اساس مجموعهای از علائم، معاینه، آزمایشها و در صورت نیاز بررسی مایع مفصل یا تصویربرداری انجام شود. درمان حمله حاد با داروهای ضدالتهاب انجام میشود و در بیماران مناسب، درمان طولانیمدت برای کاهش سطح اسید اوریک میتواند از حملات بعدی و آسیب مفصلی جلوگیری کند.
نکته مهم: داروهای نقرس، بهخصوص داروهای کاهشدهنده اسید اوریک، نباید بدون نظر پزشک شروع، قطع یا دوزشان تغییر داده شود.